Тоғызқұмалақ – қазақтың теңдесі жоқ көнеден мұра боп қалған, сиқырға толы интелектуалды ойыны!

Тоғызқұмалақ ойыны – қазақтың өте көнеден, сонау ғұн заманынан келе жатқан, озық ой мен ұшқырлықты қатты талап ететін интелектуалды ойын түрі. Бұл ойын негізінен тоғызқұмалақ тақтасы мен тоғызқұмалақ құмалақтарынан (домалақ тастарынан) құралған және қос қарсылас арасында өтетін тартыс. Мұнда негізінен 162 құмалақ және қай қарсылас өз еншісіне 81-ден көп құмалақ, яғни, жартысынан көбін жинай алса сол жеңіске жетеді. Тоғызқұмалақ ойыны төрт мың жылдық тарихы бар екенін археолог ғалымдар оның ең ежелгі тастан ойылып жасалған тақтасын табу арқылы дәлелдеп отыр. Онымен қоса, осы тоғызқұмалақ ойынынның аты Қытай жазбаларында да кездеседі. Мысалға, ежелгі ғұн тәңірқұты қытай әскерін талқандауда, соғыс барысын осы ойынның әдіс-тәсілдері мен тактикаларына сүйене отырып жүргізген деседі. Бұл ойында өз қарамағыңдағы құмалақтарды басқару арқылы ойыншы қарсыласына шабуыл жасай алады, бірнеше жақтан қыспаққа ала алады, тосын шабуылдар жасайды. Тіпті, теңдессіз жоспар құру арқылы және соны жүзеге асыру арқылы қарсыласынан басым түсе алады. Онымен қоса, қарсыласынан қорғана отырып, не болмаса бейтараптық сақтай отырып алдағы шабуылдарына дайындалады. Тұзақ құрады. Қарсыласының жүретін жүрісі мен мекенін қысқарта алады. Бір сөзбен айтқанда “тақта үстіндегі шайқас”!  Бұл ойынды тіпті әлемнің екінші ұстазы Әл-Фараби де сүйіп ойнаған, терең зер салып, зерттеп, өз жазбаларында қалдырып кеткен. Ал,қазақтың ұлы ақыны, данагөй ойшылы Абай Құнанбаев та өте қатты сүйіп ойнаған және өзі сол заманның түрлі ойыншылармен сынға түсіп, ойын жарыстырған деседі. Және әйгілі ойыншылар қатарына қазақтың ең алғашқы ғалымы – Шоқан Уәлихановты да қосуға болады. Қазақтың әйгілі жазушысы Мұхтар Әуезов пен Ұлы Отан соғысы жылдарының атақты соғыс стратегі Бауыржан Момышұлының да сүйікті ойыны болған деседі. Тоғызқұмалақтың сиқырларын өз көзіңізбен көріп түсіну үшін сіз өте жоғарғы деңгейде ойнай алатын деңгейге жете алуыңыз кажет. Себебі, егер сіз тек енді ғана бастап ойнап жатқан ойыншы болсаңыз онда сіз бар сыр-құпияларын бірден көре алмайсыз! Өйткені, сіз ең алдымен құмалақтарды тез есептеуді және алдыға кем дегенде бес алты жүріске дейін қарастыра алуды үйренуіңіз керек. Одан кейін тұзақ құруды, шабуыл жасай отырып қорғана білуді, ірі байлықтардың пайдасы мен зиянын ажырата алуды, қарсыласыңыздың жүрісін қысқартып, тығырыққа тіреуді, екі жақты, үш жақты шабуылдар жасауды, және қарсыласыңыздың осындай шабуылдарынан қорғануды үйренесіз. Ал, бұл деңгейден кейін келесі деңгейде сіз қазіргі өзіңіздің қазіргі жағдайыңыз бен қарсыласыңыздың жағдайын тура және қателеспей анықтауды және сіз және қарсыласыңыздың қайда, қай жаққа бет алып бара жатқандарыңызды тура және нақты көре аласыз. Содан кейінгі жоғарғы деңгейде сіз ойында жоспар құру арқылы және соны жүзеге асыру арқылы және қарсыласыңыздың жоспарын бұзу арқылы ойнайтындай деңгейге жетесіз. Тоғызқұмалақ ойынының тарихынан сыр шерте келе өзімнің ұстаздық жолындағы тоғызқұмалақ үйірмесінің жетекшісі ретіндегі еңбегімнің нәтижесі төмендегідей:

Үйірмесінің мақсаты:  мектепте тоғызқұмалақ  ойынын дамыту, мектеп құрама командасына ойыншыларды  іріктеу, жарыстарға қатысу, оқушылардың бос уақытын тиімді ұйымдастыру және салауатты өмір салтын насихаттау болып табылады. Желтоқсан айында тоғызқұмалақтан жасөспірімдер арасында қалалық турнир өтіп сол жарыста мектебіміздің оқушылары  Жүнісов А. 5ж кл – 3 орын , Тұрымова Д. 4А 2 орын иеленді.

Ақпан айында «БАҺАДҮР» спорт клубында балалар арасында өткізілген тоғызқұмалақ жарысында мектебіміздің оқушысы Қорғанбекова Г 1 орын иелендеі.

Наурыз айында  мемлекеттік және қоғам қайраткері Ж.А. Тәшеновтың жүлдесіне арналған  тоғызқұмалақтан жасөспірімдер арасындағы қалалық турнирде 5 «ж» класс оқушысы  Жүнісов А  2 орын иеленді.

Сәуір айында «БАҺАДҮР» спорт клубында балалар арасында өткізілген тоғызқұмалақ жарысында мектебіміздің оқушылары Амантаева А – 1орын, Тұрымова Д – 2 орын иелендеі.

Сәуір айында мектебізде өткізілген «Бақытты бала – мәңгілік ел»  атты бағдарлама бойынша  өткізілген мектепішілік тоғызқұмалақ жарысы өтті.  Жарыс қортындысы бойынша оқушылар  мақтау қағаздарымен марапатталды.

Алдағы уақыттада тоғызқұмалақ ойыны үйірмесі мектепте жүйелі түрде жұмыс жасай отырып, келесі оқу жылында оқушыларымыз  көптеген жақсы нәтижелерімен жеңіс тұғырынан көріне біледі деп есептеймін.

Дене тәрбиесі пәні мұғалімі:Көбейсін Әділбек Көбейсінұлы